Stichting Cultuurbehoud Breda

Benieuwd naar het verband tussen New York en Breda?

 

Adriaen van Bergen

Naam: Adriaen van Bergen

Geboren vóór 1552 te Etten-Leur

Gestorven na 1620, waarschijnlijk te Breda

Achtergrond De familie van Bergen bezat veel grond in Etten-Leur. Adriaen van Bergen werd geboren als vierde kind van Adriaen Jacobszoon van Bergen en diens tweede vrouw Anna Willem Simonsdochter

Gehuwd Adriaen was gehuwd met Tryntje Jan Bertelmeeusdochter en zij hadden minstens 5 kinderen

Wapenfeit In 1590 veroverde Prins Maurits Breda op de Spanjaarden met een list! Hoe werd de stad Breda veroverd? Schipper Adriaen van Bergen had de groep soldaten van de prins verborgen onder een lading turf die hij met zijn schip naar het kasteel van Breda moest brengen. ’s Nachts kwamen de soldaten uit het ruim en veroverden de stad én een stadspoort op de Spanjaarden. Met Prins Maurits was afgesproken dat hij bij de stadspoort zou staan met zijn leger.

Bijzonderheden Adriaen van Bergen was bekend bij Prins Maurits of bij een van zijn stafleden. Hij is dus niet zomaar uitgekozen om Breda te ontzetten met de list met het Turfschip.

Beloning Vorstelijke beloning: de Staten Generaal gaf Adriaen een lijfrente van 300 gulden per jaar, 500 gulden ineens en 1000 gulden in twee halfjaarlijkse termijnen. Bovendien kreeg hij belastingvrijstelling op alle schepenbrieven.

In 1597 werd zijn beroep ‘boomsluiter’, hij zag toe op de het betalen van tolgelden in de stad. Dit leverde hem 9 gulden per maand op. Voor die tijd een goede beloning. Hij kocht het huis “de Zwaan” op de Havermarkt. 

↑ terug naar boven

Adriaen van der Donck

Naam: Adriaen van der Donck

Geboren 1618 te Breda

Gestorven 1655 te Nieuw Amsterdam op zijn landgoed, het latere ‘Yonkers’

Achtergrond Zijn moeder Agatha van Bergen was de tweede dochter van Adriaen van Bergen, de turfschipper. Zij trouwde met Cornelis van der Donck. Uit dit huwelijk werd Adriaen van der Donck geboren, vernoemd naar zijn beroemde grootvader. Het huwelijk hield geen stand en zijn moeder betaalde haar man levenslang alimentatie.

Gehuwd In 1645 huwde Adriaen van der Donck Mary Doughty, de dochter van een Engelse dominee

Levensloop In 1638 studie rechten aan de Leidse universiteit.

In 1641 werd hij eerste schout van Rensselaerswijck, hij kreeg een contract van drie jaar en was belast met de opsporing van starfbare feiten door kolonisten alsook was hij aanklager.

Hij was een kundig ontdekkingsreiziger: van zijn hand verscheen “Beschryvinge van Nieuw Nederlant”, een klassieker waarin vrijwel alles dat te vertellen viel over Nieuw Nederland was opgeschreven. In die tijd was dit geschrift een belangrijke promotor voor kolonisatie. Hij leerde de taal en gebruiken van de Indianen.

In 1645 werd door toedoen van Adriaen van der Donck vrede gesloten met de Indianen. Als dank voor zijn bemiddeling kreeg hij van gouverneur Kieft een landgoed ten noorden van Manhattan, tegenwoordig staat het bekend als Yonkers in New York.

In 1649 verkozen in de Raad van Negen, een raad die de Nieuwe Generaal Peter Stuyvesant van advies moest voorzien.

Van der Donck was dus politiek adviseur in Nieuw Amsterdam: in 1652 pleitte hij bij de Staten Generaal voor onteigenen van de kolonie van de WIC, en het te reorganiseren tot een overzees gebied waar het Nederlands recht gold, waar burgers Nederlands burger waren met alle bijbehorende rechten, en waar de hoofdstad de status van een Nederlandse stad had met alle rechten en bescherming die daarbij hoorden. Van der Donck kreeg toestemming om Peter Stuyvesant af te zetten, maar de Eerste Engelse Zeeoorlog gooide roet in het eten. Van der Donck moest in Nederland blijven en de beslissing werd ongedaan gemaakt.

In 1653 kreeg hij toestemming om weer naar Nieuw Amsterdam te reizen op voorwaarde dat hij zich niet meer met de politiek zou bemoeien en zijn ambt als advocaat niet meer zou uitoefenen.

In 1655 stierf Van der Donck op zijn landgoed zonder duidelijkheid van datum of omstandigheden.

Wapenfeit Hij bracht vrede tot stand met de Indianen ten tijde van het bewind van gouverneur Kieft.

Adriaen van der Donck verzamelt klachten in het document dat hij “Vertoogh van Nieu-Nederland” noemt. Hierop zou later de grondwet van de kolonie binnen het Nederlands recht op gebaseerd worden en ervoor zorgen dat New York ook in de Engelse overheersing een uniek karakter zou behouden.

Van der Donck zou voorzitter zijn geworden van de gemeenschap in Nieuw Amsterdam als de Eerste Engelse Zeeoorlog niet was uitgebroken. Peter Stuyvesant werd dus niet afgezet en Van der Donck moest in Nederland blijven.

Van der Donck werd ineens gezien als een gevaar voor de nationale veiligheid. Zonder hem vertrok het schip met zijn familieleden naar Nieuw Amsterdam pas een jaar later mocht hij zich bij hen voegen. Veel van de ideeën van Van der Donck over gelijkheid en tolerantie bleven hangen. Een eeuw later zien we deze terug in de Amerikaanse grondwet.

  ↑ terug naar boven

Peter Stuyvesant

Naam: Peter Stuyvesant

Geboren in 1610 in de gemeente Weststellingwerf, Friesland als zoon van de predikant Balthazar Stuyvesant

Gestorven in 1672 op zijn boerderij in New York

Achtergrond In 1630 studeerde hij in Franeker letteren en filosofie. Opleiding niet afgemaakt. In dienst van de WIC maakte hij snel carrière.

In 1644 tijdens een aanval op Sint Maarten door de Portugezen raakte hij gewond aan zijn rechter been. Een amputatie werd noodzakelijk. Stuyvesant keerde naar Nederland om te herstellen en mat zich een houten been aan dat hij liet bespijkeren met zilveren sieraden.

Gehuwd in 1645 in de Waalse kerk in Breda met Judith Bayard, dochter van dominee Bayard (hugenoot gevlucht uit Frankrijk). Twee zonen.

Wapenfeit In 1646 werd Peter Stuyvesant benoemd tot gouverneur van Nieuw Nederland in dienst van de WIC. De reden: een geharde jongeman, zoon van een predikant, die wist wat plichtsbesef was en zijn plaats kende! Hij was een behoudend man.

Hij slaagde erin de conflicten tussen de Engelse en Nederlandse kolonisten op te lossen en bewaarde de vrede met de Indianen. Peter Stuyvesant wilde het liefst een calvinistische ‘oase’ creëren in Nieuw Amsterdam maar dat liet Adriaen van der Donck niet toe! In 1653 slaagde de Raad van Negen erin een op Nederlandse leest geschoeide gemeenteraad in te stellen.

In 1653 kreeg Nieuw Amsterdam stadsrechten.

In 1655 pakte Stuyvesant grondgebied af van de Zweden, die zich rond de rivier Delaware gevestigd hadden.

In 1664 eisten de Engelsen (Richard Nicolls) de Nederlandse kolonie op. Stuyvesant (en dus de WIC) wilde zich teweer stellen maar dat wilden de Nederlandse kolonisten niet. Zij hadden geen zin om te sterven voor de WIC. Peter Stuyvesant legde zijn gouverneurschap neer en zowel de kolonie als Nieuw Amsterdam gingen New York heten (naar de hertog van York, Jacobus de II).

Peter Stuyvesant keerde terug naar Nederland, waar hij de schuld kreeg van het verlies van de kolonie. Al snel keerde hij terug en kreeg toestemming van de Engelse autoriteiten om een boerderij te stichten waar hij tesamen met vrouw en twee zonen zou blijven wonen.

Bijzonderheden Judith Bayard woonde in bij de zus van Peter Stuyvesant en verzorgde zijn been toen hij met ziekte verlof in Breda was. Stuyvesant was een nogal introverte man en de hofmakerij ging hem niet gemakkelijk af. Zelfs zijn zwager schijnt een partij Franse wijn verwed te hebben dat het hem niet lukte haar ten huwelijk te vragen.

In 1673, na de dood van Peter Syuyvesant, werd New York nog eenmaal Nieuw Amsterdam. Maar toen de Engelsen de stad opnieuw in handen kregen, was de rol van de WIC en de Nederlandse kolonisten op het vasteland van Amerika definitief uitgespeeld.

  ↑ terug naar boven

Typical Dutch…Vrede van Breda

Op 2 februari 1653 kreeg Nieuw-Amsterdam stadsrechten

Het openbaar bestuur werd gevormd door het college van burgemeesteren, schepenen en een schout. De burgemeesteren hadden de wetgevende en uitvoerende macht, de schepenen de rechterlijke macht en de schout was de openbare aanklager en voorzitter van het Hof van Justitie. Deze rechterlijke constructie werd overgenomen uit Amsterdam.

De onderhandelingen van Stuyvesant zette ongewild het werk van Adriaen van der Donck voort. In the Bill of Rights staan bijzondere vrijheden voor New York:

  • vrijheid van handelen
  • Nederlandse schepen mochten blijven aanleggen in de havens
  • Leden van het stadsbestuur mochten hun werk voortzetten op voorwaarde dat ze trouw waren aan de Engelse Koning

    De openbare aanklager, de schout, bleef zijn werk doen.( Adriaen van der Donck was de eerste schout van Nieuw Amsterdam). Dit was anders geregeld dan in het Engelse rechtssysteem waar de slachtoffers zelf of hun nabestaanden verantwoordelijk waren voor het aanklagen van de dader). De New Yorkse gemeenschap kreeg op deze manier een aparte positie binnen de Engelse kolonies.

    ↑ terug naar boven
 

Vrede van Breda 1667

In 1667 werd op het kasteel van Breda een einde gemaakt aan de Tweede Engelse Zeeoorlog. Ieder land mocht zijn veroveringen houden. Nederland ruilde Suriname tegen New York. Na de Derde Engelse Zeeoorlog hadden de Nederlanders Manhattan nog even heroverd: Nieuw Oranje. Nederland besloot uiteindelijk officieel afstand te doen van New York, Engeland deed dit met Suriname.

Waarom werd de vrede van Breda in Breda geratificeerd?

Karel II van Engeland kende Breda uit de tijd dat hij bij zijn zus Mary Henriette Stuart, de vrouw van Willem II van Oranje, had gelogeerd in 1660. Hij mocht kiezen waar de vrede zou worden ondertekend. In Den Haag kon dit niet dus koos hij voor Breda. Dat kende hij al.

Uit het huwelijk van Willem II en Maria Stuart I werd in 1650 Koning Stadhouder Willem III geboren. In 1674 wordt vrede met engeland gesloten (Vrede van Westminster). Om zijn banden met Engeland te versterken, trouwt Willem in 1677 met Mary Stuart II, dochter van Koning Jacobus II. In 1689 wordt hij tot koning van Engeland gekroond. Het Ruiterstandbeeld van Koning Stadhouder Willem III staat op het Kasteelplein.

↑ terug naar boven


 

Stichting Cultuurbehoud Breda
Catharinastraat 23, 4811 XD Breda

Telefoon: 076 - 515 43 24
E-mail: info@cultuurbehoudbreda.nl



©TSTP